Դասագրքի հղումը

Փետրվարի 2-6

Սիրելի՛ սովորողներ, այս շաբաթ ներկայացնելու եք հետևյալ թեման․

• Բազմաբջիջ կենդանիներ
• հիդրայի կառուցվածքը- էջ՝ 102-105
• Հիդրայի բազմացումը :

Դասարանում պատասխանել հարցերին․

1․Հիդրան պատկանում է՝
ա) միաբջիջ կենդանիներին
բ) բազմաբջիջ կենդանիներին
գ) բույսերին
դ) սնկերին

2․Հիդրայի մարմինը ունի՝
ա) գլանաձև կառուցվածք
բ) տափակ կառուցվածք
գ) գնդաձև կառուցվածք
դ) օղակավոր կառուցվածք

3․Ո՞ր մասն է գտնվում հիդրայի մարմնի վերին հատվածում։
ա) կպչուն սկավառակ
բ) ներբջջային խոռոչ
գ) բերանային բացվածք և շոշափուկներ
դ) նյարդային հանգույց

4․Հիդրայի մարմինը կազմված է՝
ա) մեկ շերտից
բ) երկու շերտից
գ) երեք շերտից
դ) չորս շերտից

5․Ինչի՞ միջոցով է հիդրան որսում իր կերը։
ա) ատամներով
բ) շոշափուկների վրա գտնվող խայթող բջիջներով
գ) պոչով
դ) թարթիչներով

6․Անբարենպաստ պայմաններում հիդրան բազմանում է՝
ա) բողբոջմամբ
բ) բաժանումով
գ) սեռական ճանապարհով
դ) սպորներով

7․Բարենպաստ պայմաններում հիդրայի հիմնական բազմացման եղանակն է՝
ա) սեռական բազմացումը
բ) բողբոջումը
գ) մասնատումը
դ) բուսական բազմացումը

Ներկայացնելու եմ նոր թեմա․

• Քորդավորների բազմազանությունը
• Քորդավորների ընդհանուր բնութագիրը
• Դասը սովորել պատմել-նոր դասագիրք-էջ՝ 106-108

Պատասխանել նախորդ թեմայի հարցերին, ինչպես նաև շփման ուժին վերաբերվող հետևյալ հարցերին՝

§22. Շփման ուժ: 

§23. Շփման ուժի դերը բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում: 

§24.  Մի ուղղով ուղղված ուժերի գումարումը: (Ֆիզիկա 7 դասագիրք՝ էջ 75- 81):

Սահնակները, գլորվելով սարից և հասնելով հոիզոնական տեղամաս, անհավասար շարժվում են հորիզոնական ճանապարհով, նրանց արագությունը աստիճանաբար նվազում է, և որոշ ժամանակ անց կանգ են առնում։ Տղան, թափ հավաքելով, սահում է սառույցի վրա, բայց, որքան էլ սառույցը հարթ լինի, տղան, այնուամենայնիվ, կանգ է առնում։ Հեծանիվը նույնպես կանգ է առնում, երբ հեծանվորդը դադարում է ոտնակով քայլել: Մենք գիտենք, որ շարժման արագության ցանկացած փոփոխության (այս դեպքում՝ նվազման) պատճառը ուժն է։ Սա նշանակում է, որ դիտարկված օրինակներում յուրաքանչյուր շարժվող մարմնի վրա ուժ է գործել:

Պատասխանել հետևյալ հարցերին՝ 

1․ Ի՛նչ տեսակի շփման ուժ է առաջնում ա/ քայլելիս; բ/ փայտի կտորը գետնից վերցնելիս; գ/ սահնակով սարից սահելիս; դ/ անիվը գետնին գլորելիս;

2. Բլուրից դահուկներով իջնելիս ո՞ր դեպքում եք ավելի հեռու սահում՝ երբ բլուրի ձյունը լավ է «հարթեցված, ամրացված, կպցրած է բլուրին», թե՞ երբ այն ծածկված է նոր տեղացած չամրացված ձյունով: Ինչո՞ւ։

Երբ բլուրի ձյունը լավ հարթեցված, ամրացված է։

Հարթեցված ու ամուր ձյան վրա դահուկների և ձյան միջև առաջանում է ավելի փոքր շփման ուժ։ Դրա պատճառով շարժմանը քիչ է խոչընդոտվում, և դահուկները երկար ճանապարհ են անցնում։

3․ Լեռան վրայից դահուկներով ցած իջնելուց հետո ո՞ր դեպքում ավելի արագ կանգ կառնի լեռնադահուկորդը՝ անցնելով փափուկ ձյան միջով, թե սառցապատ, ռցակալած ճանապարհով:

4․ Եթե ​​պտուտակին օճառ քսենք, այն ավելի հեշտությամբ կարելի է մտցնել, պտուտակել փայտի մեջ։ Ինչո՞ւ։

Պտուտակին օճառ քսելիս այն ավելի հեշտ է մտնում փայտի մեջ, որովհետև՝

օճառը գործում է որպես քսանյութ (լուբրիկանտ) և նվազեցնում է շփման ուժը պտուտակի և փայտի միջև։

5․ Որտե՞ղ է գետի հոսքն ավելի արագ՝ մակերևութի՞ն, թե՞ հատակին:Գետի ափամերձ վայրերում, թե՞ մեջտեղում։ Բացատրություն տվեք։

Գետի հոսքն ամենաարագ է մակերևույթում և գետի մեջտեղում։

Գետի հատակին և ափերի մոտ ջուրը շփվում է գետի հատակի ու ափերի հետ, որի պատճառով առաջանում է շփման ուժ, և հոսքը դանդաղում է։

6․ Սեղանի վրա հորիզոնական ուղղությամբ 10Ն ուժ ազդելիս այն տեղից չի շարժվում։ Որքա”ն է այդ դեպքում սեղանի և հատակի միջև շփման ուժը։

Եթե սեղանի վրա ազդում է 10 Ն հորիզոնական ուժ, բայց սեղանը չի շարժվում, ապա գործում է հանգստի (ստատիկ) շփման ուժ։

7․ Ինչու կավիճը գրատախտակին հետք է թողնում։

Կավիճը գրատախտակին հետք է թողնում, որովհետև կավիճի և գրատախտակի միջև առաջանում է շփման ուժ։
Գրելիս կավիճը շփվում է տախտակի մակերևույթի հետ, կավիճի փոքր մասնիկները պոկվում են և մնում տախտակի վրա՝ ձևավորելով հետք (գիծ, տառ)։

8․ Ի”նչ ամենափոքր ուժ պետք է գործադրել 1կգ զանգվածով փայտե չորսուն հորիզոնական սեղանի վրայով շարժելու համար, եթե դադարի շփման ուժի առավելագույն արժեքը չորսուի կշռի 0,5 մասն է։ 

Դիտել տեսանյութը՝ Շփան ուժ; Ինչու է կանգ առնում ինքնագլորը…?

1885 թվականի փետրվարի 9-ին (հունվարի 28), Գանձա գյուղում ծնվել է Վահան Տերյանը (Վահան Սուքիասի Տեր-Գրիգորյանը)։

«Վահանի ծնունդը զուգադիպեց բարիկենդանին, որի պատճառով վերջինս առանձին հանդիսավորություն ստացավ: «Մանչ» (տղա) ունենալը գյուղում առանձին հաջողություն է համարվում, և այդ Բարիկենդանին մեր տունը հարսանքատուն դարձավ: Հայրս որքան հավասարակշռված էր առօրյա կյանքում, այնքան անզուսպ ու ազատ էր դառնում ուրախության ու քեֆի ժամանակ: Նա ուրախանում էր անվերապահորեն, մանկանում էր և «խելառում»,— ինչպես բնորոշում էին գյուղացիք: «Տերտերանց» քեֆը ընդհանրական էր դառնում, ըստ որում, հորս առաջին քայլն էր լինում զուռնով, արաղով ու գինով գնալ այն գյուղացիների տունը, որոնց հետ կռված էր լինում կամ որոնք համարվում էին նրա հակառակորդները», -հիշում է Վ․ Տերյանի եղբայր Արամը։

 Ըստ հուշագիրների բանաստեղծը վաղ տարիներին եղել է հանգիստ երեխա՝ վայելել ծնողների և ամբողջ ընտանիքի սերն ու գուրգուրանքը։ Մի փոքր ավելի մեծ տարիքում մասնակցել է գյուղական աշխատանքներին։ Բնությունը, միջավայրը, մարդիկ, գյուղական աշխատանքները մեծ հետք են թողել ապագա բանաստեղծի ներաշխարհում․

            «Եվ ամենից հաճախ ես դառնում եմ տուն — դեպի մեր գյուղը և մեր գետը, մեր տան դիմացի բլուրը, ուր ընկերներիս հետ խաղում էինք այն ժամանակ: Հանվում էինք ու մտնում գետը-ձուկ էինք որսում, հետո ամբողջ մարմիններս ցեխով էինք պատում, իսկ գլուխներս զարդարում ջրախոտերով («յոս» կոչվող խոտերով, որ ջրում է բուսնում)  և ապա սկսում էինք ձկները խաշել խարույկի վրա։ Վազվզում էինք դաշտում ու բլուրը բարձրանում: Խոտից պապիրոս էինք շինում և ծխում: Փայտե զենքերով «քռչերի» (ժայռերի) մեջ որսորդության էինք ելնում, իհարկե, մերկ և ցեխով ներկված, որպեսզի վայրենի հնդիկների նման լինեինք, հասկանո՞ւմ եք: Եվ հետո գնում էինք ուրիշ երկրներ, գետնի տակն էինք մտնում — կախարդական բանալին մեր ձեռքին էր (մեր հին ժամի բանալին էր, որ ես մորիցս ծածուկ վերցրել էի տնից—այժմ կասեինք՝ գողացել էի (բայց այն ժամանակ դա գողություն չէր): Շատ բաներ էին կատարվում այն ժամանակ, այնքա՜ն հրաշք կար ու չտեսնված ու դյութական բան կար մեր գյուղում, գետի ափին, բլուրի մոտ: Դուք երևակայել չէք կարող», — գրում է Վ․ Տերյանը 1912 հունիսին Արմենուհի Տիգրանյանին Ստավրոպոլից։

Նախնական կրթությունը ստացել է տանը․

«Հայրս մեզ հավաքում էր իր շուրջը և պատմում էր հեքիաթներ ու պատմություններ սրբազան պատմությունից, ցույց էր տալիս դպրոցից բերած գունավոր պատկերները, որոնք մեզ հրաշալիքներ էին թվում: Այս պատմությունների միջոցին Վահանն առանձին ուշադրության առարկա էր լինում: Իր պատմությունները, հեքիաթները հայրս փոփոխում էր և մեզ ու մեր առօրյա կյանքին հարմարեցնում: Այդ հատկապես` կիրառվում էր Վահանի վերաբերմամբ, որին անկարելի էր ուղղակի նկատողություն անել—իսկույն սկսում էր հեկեկոցը և շատ դժվար էր լինում նրան հանգստացնելը: Ուստի հայրս հեքիաթների միջոցով էր հայտնում իր ասելիքները.

-Հիմար Օվանեսը մեր Վանոյին պես կհագներ–շալվարը ծակ, վրան ապուր թափած, եղունգները կրծած, անկնջվին (ականջները) կախեր ու քյոշան (անկյունում) նստեր կը… Կամ թե.

-Աղվեսը կայնավ ճամբուն վրա, գայլը եկավ արյունլվիկ, անկնջվին կախ, մազերը գզգզված, հերսեն աղվեսին երեսն ա չէր աշե: Աղվեսը մոտեցավ էնոր, ձեռքերը բարև բռնեց (կրծքին դրեց) գլոխ տվեց ու ըսավ՝ գայլ եղբայր, բարով մաշես թաժա հալավդ (շորդ), կարմիր վարտիքդ (Վահանը, ինչպես նկատեցի վերև, կարմիր գույնը շատ էր սիրում և կարմիր կտորի վարտիկ էր հագնում )…

Մենք օդը լցնում էինք ուրախ քրքիջով, իսկ Վահանը, տեսնելով, որ հայրս գայլի ու աղվեսի պատմությունն իր համար է անում, պաշտպանողական դիրք էր բռնում․

— Հա՜, ես Նաշոյին ըսի կարե՝ չկարեց…»։

Տերյանը, տարիքի փոքրությամբ պայմանավորված հաճախել է, գյուղական դպրոց որպես ունկնդիր՝ սիրող։ Զուգահեռաբար օգնել է հորը եկեղեցական-ծիսական արարողությունների ժամանակ․

«Դպրոցական պարապմունքներից դուրս հայրս փորձ արեց Վահանին տիրացություն սովորեցնել, բայց վերջինս անհաջող տիրացու դարձավ: Երբ եկեղեցու սեղանի առաջ կանգնած հերթը գալիս էր իրան «Ապրեցոն» ասելու՝ նա անփոփոխ կերպով ծիծաղից փռթկում էր, հայրս բարկանում էր.

 — Ծո անպիտան, մի՛ խնդա:

Այդ նկատողությունից Վահանի ծիծաղը ավելի սաստկանում էր և անզգալի կերպով փոխվում էր լացի ու հեկեկոցի: Վահանի համար տիրացության կարիերա ստեղծելու անհաջող փորձերի մեջ հայրս, հակառակ իր բնավորությանը, համառ չեղավ և նրան ազատ դարձրեց այս «պարտականությունից»:

1895 հայրը Վահանին տանում է Ախալքալաքի քաղաքային դպրոց, սակայն միջավայրի օտարությունը, բարքերը թույլ չեն տալիս, որ Վ․Տերյանն այնտեղ երկար ուսանի։ 1896-ին նա վերադառանում է  Գանձա։ Ապագա բանաստեղծը ցանկանում էր եղբայրների նման Թիֆլիսում սովորել, ապա ընդունվել Մոսկվայի Լազարյան ճեմարան։ Սակայն ծնողները, հատկապես մայրը դեմ էին։ Ի վերջո, 1897 թ․ Վահան Տերյանը գնում է Թիֆլիս։ Այստեղ Տերյանը պետք է պատրաստվեր Լազարյան ճեմարանի քննություններին։ Նրա հետ պարապում էր եղբայրը՝ Արամը։ Այստեղ էլ մտնում է գիմնազիստների գրական միջավայր, պատրաստում լրագիր, գրում ոտանավորներ։ Տարվա վերջին Վահանը քննություն է հանձնում  և էքստեռն վկայական ստանում։ Եվս մեկ տարի և վերջապես Լազարյան ճեմարանից ստացվում է նամակ, որով Վահանին Մոսկվա էին կանչում։

Նախագծի ժամկետը`փետրվար- մարտ
Բովանդակությունը`
Ով է Տերյանը. կենսագրական տեղեկություններ
Տերյանը` բանաստեղծ
Տերյանը` մարդ
Տերյանը երաժշտության մեջ
Տերյանական նամականի
«Մթնշաղի անուրջներ», «Երկիր Նաիրի» ժողովածուներ
Ակնկալվող արդյունքը`աուդիոնյութեր, տեսանյութեր,  վերլուծություններ, ընթերցումներ, հարցազրույցներ:

Առաջադրանքներ:
Վերը նշված ժողովածուներից ընտրել 2-ական բանաստեղծություն և սովորել բերանացի:
Դիտել «Վերջին ուղևորություն» փաստավավերագրական ֆիլմը:
Դիտել «Անհայտ Տերյանը» հաղորդումը:
Դիտել Տան մեծը հաղորդումը
Վահան Տերյան

Թեմա՝ Կետի հեռավորությունը ուղղից, հատվածի միջնուղղահայացի հատկությունը։

Առաջադրանքներ՝313-316